I shtrirë mbi më shumë se 24600 hektarë, Zagoria është përcaktuar si Park Natyror (Kategoria IV) brenda sistemit të zonave të mbrojtura të Shqipërisë, me kufijtë dhe sipërfaqen e tij të përditësuar me vendim të Këshillit të Ministrave në vitin 2022. Ky status ligjor e njeh zonën jo vetëm për vlerën e saj ekologjike, por edhe për rolin e saj në mbështetjen e përdorimit të qëndrueshëm, mjeteve tradicionale të jetesës dhe ruajtjes afatgjatë.

Ajo që e bën Zagorinë vërtet unike është mënyra se si sistemet e natyrore dhe historia njerëzore janë thellësisht të ndërthurura. Fshatrat tradicionale prej guri, peizazhet me tarraca dhe traditat baritore kanë formësuar territorin gjatë shekujve, duke krijuar një mozaik habitatesh që mbështesin biodiversitetin e pasur. Në këtë kuptim, Zagoria nuk është vetëm një zonë e mbrojtur, është një peizazh i gjallë, ku ruajtja varet po aq shumë nga njerëzit sa edhe nga ekosistemet.

Në zemër të vlerave ekologjike të Zagorisë janë sistemet e  pastra ujore. Lumenjtë dhe përrenjtë ofrojnë strehim për speciet që varen nga habitatet e pastra dhe mirëfunksionuese të ujërave të ëmbla. Midis tyre është ngjala evropiane (Anguilla anguilla), e klasifikuar si në rrezik kritik, së bashku me peshqit endemikë të Ballkanit si Oxynoemacheilus pindus dhe Barbus prespensis. Këto specie janë më shumë sesa të dhëna biologjike, ato janë tregues të shëndetit të ekosistemit, duke reflektuar si pastërtinë e ujërave të Zagorisë ashtu edhe ndjeshmërinë e tyre ndaj ndryshimeve mjedisore.

Mbi lugina, qielli i Zagorisë tregon një tjetër histori, një histori mbijetese dhe strehimi. Parku është një habitat kyç për zogjtë grabitqarë, duke përfshirë disa nga speciet më të kërcënuara në rajon. Prania e tyre konfirmon rëndësinë e Zagorisë si një fortesë për ruajtjen e zogjve në Shqipëri dhe në Ballkanin e gjerë.

Pasuria e Zagorisë shtrihet edhe në jetën e saj bimore. Speciet endemike dhe subendemike si Solenanthus albanicus dhe Abies cephalonica zbulojnë veçantinë gjeologjike dhe ekologjike të zonës, ndërsa bimët e kërcënuara si Sideritis raeseri dhe Juniperus foetidissima nxjerrin në pah më tej rolin e saj si një pikë e nxehtë e biodiversitetit. Së bashku, këto specie formojnë një rrjet delikat ekologjik të karakterizuar nga relievi, klima dhe shekujt e përdorimit të tokës me intensitet të ulët.

Si pjesë e programit EU4Nature, Zagori është përzgjedhur si një vend pilot për të mbështetur forcimin e menaxhimit të zonave të mbrojtura, monitorimin e biodiversitetit dhe përputhshmërinë me Direktivat e BE-së për Natyrën. Ketu përfshihen përpjekjet për të përmirësuar mbledhjen e të dhënave mbi habitatet dhe speciet, për Natura 2000 dhe për të rritur kapacitetin e institucioneve përgjegjëse për menaxhimin e parkut.

Në këtë kontekst, Zagoria luan një rol të rëndësishëm në përpjekjet më të gjera të Shqipërisë për të krijuar rrjetin Natura 2000. Informacioni i gjeneruar përmes aktiviteteve në zonat pilot të projektit, siç janë inventarët e specieve, hartëzimi i habitateve dhe monitorimi, do të furnizojë bazën shkencore të nevojshme për përcaktimin dhe raportimin e ardhshëm për këto zona sipas Direktivave të BE-së për Shpendët dhe Habitatet.

Në të njëjtën kohë, parku ofron gjithmonë më tepër mundësi  për zhvillim të qëndrueshëm. Ekoturizmi, aktivitetet e bazuara në natyrë dhe turizmi kulturor po tërheqin gjithnjë e më shumë vizitorë, duke krijuar burime të reja të ardhurash për komunitetet lokale, ndërkohë që përforcojnë vlerën e ruajtjes. Sfida dhe mundësia qëndron në sigurimin që ky zhvillim të menaxhohet me kujdes, në mënyrë që cilësitë që e bëjnë Zagorinë unike të ruhen për brezat e ardhshëm.

Parku Natyror i Zagorisë qëndron sot si një shembull i gjallë i trashëgimisë natyrore dhe kulturore të Shqipërisë. Është një vend ku speciet e rralla ende gjejnë strehë, ku peizazhet tradicionale vazhdojnë të formësojnë biodiversitetin dhe ku ruajtja nuk ka të bëjë vetëm me mbrojtjen, por edhe me ruajtjen e një ekuilibri midis njerëzve dhe natyrës.

Zagoria është më shumë sesa një zonë e mbrojtur. Është një kujtesë se mbrojtja e biodiversitetit do të thotë gjithashtu mbrojtja e identitetit, historisë dhe peizazheve që i lidhin ato.