Mangësitë në Inventarizimin e Zonave të Mbrojtura dhe në Afrimin me BE

Evidencë nga Sistemi i Monitorimit të Performancës së Zonave të Mbrojtura në Shqipëri .

 

Në kuadër të procesit të anëtarësimit në Bashkimin Evropian, përafrimi i sistemit të zonave të mbrojtura të Shqipërisë me kërkesat e acquis të BE-së për natyrën, veçanërisht Direktivën e Shpendëve dhe Direktivën e Habitateve, përbën një prioritet strategjik. Megjithëse janë bërë përparime në transpozimin ligjor dhe identifikimin e zonave, analizat e fundit tregojnë se mangësitë në inventarizimin e biodiversitetit dhe kapacitetet institucionale mbeten një pengesë thelbësore për afrimin real me BE-në.
Ky artikull bazohet në rezultatet e Vlerësimit të Efektivitetit të Menaxhimit (METT), vlerësimin e kapaciteteve të institucioneve përgjegjëse për zonat e mbrojtura dhe kuadrin e ri të monitorimit të biodiversitetit, duke evidentuar boshllëqet kryesore që ndikojnë drejtpërdrejt në procesin e përafrimit me standardet evropiane.

 

Inventarizimi i biodiversitetit: të dhëna ekzistojnë, por sistemet mungojnë

Në shumë zona të mbrojtura në Shqipëri, të dhënat për biodiversitetin mblidhen, por nuk përpunohen dhe nuk organizohen në inventarë të qëndrueshëm dhe të harmonizuar me kërkesat e BE-së.
Sipas vlerësimit të kapaciteteve:

Institucionet raportojnë se mbledhin të dhëna mbi biodiversitetin, habitatet dhe gjendjen ekologjike.

  •  Megjithatë, menaxhimi i të dhënave mbetet i fragmentuar: përdoren njëkohësisht baza të dhënash qendrore, regjistra të decentralizuar në nivel zone të mbrojtur dhe dokumentacion në letër, ndërsa në disa raste të dhënat nuk regjistrohen sistematikisht.
  •  Mekanizmat e shpërndarjes dhe aksesit në të dhëna janë të dobëta, duke kufizuar përdorimin e tyre për raportim kombëtar dhe planifikim strategjik.

Kjo situatë e bën të vështirë përmbushjen e kërkesave të BE-së, të cilat kërkojnë inventarë të standardizuar, të krahasueshëm dhe të përditësuar rregullisht për specie dhe habitate, veçanërisht në kuadër të rrjetit Natura 2000.

Rezultatet e METT: përmirësim në menaxhim, dobësi në evidencën ekologjike

Analiza krahasuese e vlerësimeve METT tregon një tendencë të qartë:

  • Ka përmirësime në komponentët Inpute dhe Procese, që reflektojnë rritje të kapaciteteve operative, trajnimeve dhe mekanizmave të zbatimit.
  • Elementi Planifikim ka shënuar një rënie të lehtë, duke treguar vështirësi në përditësimin dhe zbatimin efektiv të planeve të menaxhimit. 
  • Outputet dhe Rezultatet ekologjike mbeten në nivele të ulëta, me përmirësime minimale.
    Këto rezultate tregojnë se, ndonëse struktura e menaxhimit po përmirësohet, mungesa e inventarëve afatgjatë dhe e monitorimit të qëndrueshëm të biodiversitetit kufizon aftësinë për të demonstruar rezultate konkrete ekologjike, një kërkesë thelbësore për raportimin sipas standardeve të BE-së.

Rrjeti Emerald dhe Natura 2000: boshllëqe njohurish dhe inventari

Afrimi me BE-në kërkon një kalim të qartë nga Rrjeti Emerald drejt Natura 2000. Vlerësimi i kapaciteteve tregon se ky proces ende nuk është i konsoliduar:

  •  Shumica e të anketuarve nuk janë të informuar për hapat formalë të miratimit të zonave kandidate Emerald.
  •  Pjesëmarrja institucionale në menaxhimin e këtyre zonave është e kufizuar.
  •  Ekziston konfuzion mbi marrëdhënien mes Rrjetit Emerald dhe Natura 2000, të cilat shpesh perceptohen si sisteme të njëjta dhe jo si faza  të njëpasnjëshme. Pa inventarë të harmonizuar të specieve dhe habitateve, të ndërtuar sipas standardeve të BE-së, ky tranzicion rrezikon të mbetet formal dhe jo funksional.

Kapacitetet institucionale: ngushtica e padukshme

Të dhënat tregojnë se kapacitetet njerëzore dhe institucionale janë një nga pengesat kryesore:

  •  Njohuritë mbi METT janë mesatare deri të mira, por njohuritë mbi Rrjetin Emerald, Natura 2000 dhe Standardin Green List janë më të ulëta.
  • Shumë punonjës nuk ndihen të aftë të trajnojnë kolegët e tyre, duke kufizuar përhapjen e njohurive.
  • Trajnimet janë sporadike dhe të varura nga projekte të financuara nga donatorë, jo të institucionalizuara.
  • Kufizimet financiare dhe teknike mbeten të theksuara.

Si rezultat, Shqipëria mbështetet ndjeshëm në ekspertë të jashtëm për monitorim të specializuar, ndërsa stafi në terren ka kapacitete të kufizuara për të mirëmbajtur inventarë të përputhshëm me kërkesat e BE-së.

Reforma në monitorim dhe qeverisjen e të dhënave: rruga përpara

Kuadri i ri i propozuar për monitorimin e biodiversitetit ofron një qasje realiste dhe të zbatueshme:

  • Një sistem monitorimi me dy nivele, që kombinon monitorimin shkencor të specializuar me monitorimin rutinë nga stafi i RAPA-ve.
  • Përdorimi i template-ve të standardizuara, të harmonizuara me METT-4, Rrjetin Emerald, Natura 2000 dhe Standardin Green List.
  • Kalimi gradual drejt mjeteve digjitale, si SMART, për mbledhje dhe menaxhim të të dhënave të gjeoreferencuara.
    Këto masa synojnë shndërrimin e vëzhgimeve të përditshme në inventarë të strukturuar dhe të përdorshëm për vendimmarrje dhe raportim evropian.

Përfundime

Sfida kryesore për afrimin e Shqipërisë me BE-në në fushën e ruajtjes së natyrës nuk është mungesa e ligjeve apo e përpjekjeve institucionale, por mungesa e inventarëve të integruar, të standardizuar dhe të qëndrueshëm të biodiversitetit.


Ndërsa efektiviteti i menaxhimit po përmirësohet, evidenca ekologjike mbetet e dobët. Pa investime të qëndrueshme në inventarizim, qeverisje të të dhënave dhe ndërtim kapacitetesh, zonat e mbrojtura rrezikojnë të jenë formalisht të përafruara me BE-në, por jo realisht të gatshme për kërkesat e Natura 2000.