Një nga hapat më të rëndësishëm dhe teknikisht më sfidues në rrugën e Shqipërisë drejt përafrimit mjedisor me BE është krijimi i një baze të dhënash funksionale Natura 2000. Ndërsa shpesh i kushtohet shumë vëmendje përcaktimit dhe menaxhimit të zonave të mbrojtura, realiteti është se asgjë nga kjo nuk mund të ndodhë pa një bazë të fortë shkencore. Sipas programit EU4Nature, ky proces po fillon tani, duke shënuar një tranzicion të rëndësishëm nga informacioni i fragmentuar i biodiversitetit drejt një sistemi të strukturuar, në përputhje me BE.
Në thelb, nisma synon të ndërtojë një bazë të dhënash gjithëpërfshirëse mbi shpërndarjen e habitateve dhe specieve me interes për komunitetin, të mbështetur nga Sistemet e Informacionit Gjeografik (GIS), grupe të dhënash të standardizuara dhe verifikim në terren. Puna do të përqendrohet në një numër vendesh prioritare si Lugina e Drinosit, Vjosa e Sipërme, Delta e Lumit Vjosa, Parku Kombëtar Shebenik dhe Liqeni i Shkodrës, të cilat konsiderohen kandidate të forta për përfshirje në rrjetin e ardhshëm Natura 2000 të Shqipërisë. Për secilën prej këtyre zonave, informacioni i detajuar do të mblidhet, analizohet dhe strukturohet në grupe të dhënash që përshkruajnë praninë, gjendjen dhe rëndësinë ekologjike të habitateve dhe specieve.
Ky proces shkon përtej mbledhjes së thjeshtë të të dhënave. Ai kërkon integrimin e burimeve të shumta të informacionit, siç janë studimet shkencore, bazat e të dhënave institucionale, raportet e OJF-ve, kërkimet akademike dhe platformat ndërkombëtare në një sistem të vetëm dhe koherent. Paralelisht, verifikimi në terren do të luajë një rol kritik në verifikimin e të dhënave ekzistuese dhe mbushjen e boshllëqeve kryesore. Rezultatet e kësaj pune do të përfshijnë hartat GIS, inventarët e specieve dhe habitateve, dhe në fund të fundit përgatitjen e Formularëve Standardë të të Dhënave (Standard Data Form) të Natura 2000, të cilat janë dokumentet zyrtare të përdorura për të justifikuar përcaktimin e vendndodhjes.
Në këtë fazë të hershme, një nga sfidat më të rëndësishme qëndron në gjendjen aktuale të të dhënave të biodiversitetit në Shqipëri. Informacioni shpesh është i shpërndarë nëpër institucione, i ruajtur në formate të papajtueshme ose jo i aksesueshëm publikisht. Në shumë raste, grupet e të dhënave janë të paplota ose të vjetëruara, veçanërisht për grupe të caktuara taksonomike siç janë jovertebrorët, të cilët janë thelbësorë për vlerësimet e Natura 2000, por mbeten të pastudiuara sa duhet. Përveç kësaj, mungesa e metodologjive të standardizuara dhe mbledhjes së koordinuar të të dhënave e ka bërë të vështirë krahasimin ose agregimin e informacionit nga sitet.
Në të njëjtën kohë, EU4Nature ka bërë tashmë përparim të konsiderueshëm në ngritjen e bazave institucionale dhe teknike të kërkuara nga Direktivat e BE-së për Shpendët dhe Habitatet. Projekti e ka mbështetur Shqipërinë në avancimin e transpozimit të acquis të BE për Mbrojtjen e Natyrës, duke përfshirë identifikimin e boshllëqeve të mbetura ligjore dhe proceduriale dhe përgatitjen e legjislacionit dytësor të nevojshëm për përputhshmëri të plotë. Ndërsa kuadri ligjor i Shqipërisë është gjerësisht i përafruar me direktivat, elementët kryesorë, siç janë procedurat e duhura të vlerësimit, lidhja ekologjike dhe monitorimi sistematik i specieve, ende kërkojnë zhvillim të mëtejshëm përmes akteve nënligjore dhe mjeteve të zbatimit.
Paralelisht, janë ndërmarrë hapa për të forcuar kapacitetet institucionale. EU4Nature ka organizuar një sërë trajnimesh për të përmirësuar njohuritë mbi kërkesat e Natura 2000, duke siguruar pjesëmarrje nga të gjitha institucionet kombëtare dhe lokale. Këto sesione janë përqendruar në parimet thelbësore të Direktivave për Shpendët dhe Habitatet, përfshirë konceptin e statusit të favorshëm të ruajtjes, logjikën e përcaktimit të vendit (SCI, SAC dhe SPA) dhe implikimet praktike të kërkesave të Nenit 6 për masat e ruajtjes dhe vlerësimin e ndikimit.
Figura 4. Gjatë Simpoziumit Ndërkombëtar të Deltës së Vjosës (VDIS 2023), të mbajtur në Vlorë, më 27-28 tetor 2023.
Projekti ka kontribuar gjithashtu në forcimin e bazës shkencore të nevojshme për zbatimin e Natura 2000. Janë përfunduar listat kombëtare të referencës së specieve dhe habitateve, të përafruara me direktivat e BE, duke ofruar një bazë kritike për identifikimin e sitevee me rëndësi komunitare dhe për të siguruar qëndrueshmëri në raportimet e ardhshme. Në të njëjtën kohë, analizat GIS dhe hartëzimi i biodiversitetit janë tashmë në proces për disa site, me klasifikimin e habitateve, hartëzimin e shpërndarjes së specieve dhe analizën hapësinore që po zhvillohen në përputhje me standardet e BE.
Këto përpjekje plotësohen nga hartimi i mjeteve praktike për zbatim. Modele të standardizuara monitorimi, qasje të planifikimit të menaxhimit të përafruara me Natura 2000 dhe sisteme të përmirësuara të monitorimit të performancës (siç është METT-4) po prezantohen për të ndihmuar në përkthimin e kërkesave të BE në praktikat e përditshme të menaxhimit brenda zonave të mbrojtura. Së bashku, këto hapa po ndihmojnë në tejkalimin e hendekut midis harmonizimit ligjor dhe gatishmërisë operacionale. Për të ndërtuar mbi këtë progres, EU4Nature tani po mbështet krijimin e një baze të dhënash të centralizuar dhe të ndërveprueshme që do të konsolidojë të dhënat e biodiversitetit dhe do t’i bëjë ato të arritshme për analiza, planifikim dhe raportim. Sistemi pritet të përputhet me standardet ndërkombëtare dhe të lidhet me platformat globale të biodiversitetit si GBIF, duke siguruar që të dhënat e Shqipërisë të jenë jo vetëm të përdorshme në nivel kombëtar, por edhe në përputhje me kornizat e raportimit të BE.
Është e rëndësishme të theksohet se kjo do të shërbejë gjithashtu si bazë për zhvillimin e vazhdueshëm të të dhënave të Natura 2000, të cilat aktualisht po përgatiten për vendet pilot të përzgjedhura si pjesë e një qasjeje me faza.
Rëndësia e kësaj pune bëhet edhe më e qartë kur shihet në kontekstin e Direktivave të BE-së për Shpendët dhe Habitatet. Këto direktiva përbëjnë shtyllën ligjore të rrjetit Natura 2000 dhe kërkojnë që vendet të identifikojnë dhe përcaktojnë sitet bazuar në prova të forta shkencore. Për çdo vendndodhje të propozuar, duhet të ofrohet informacion i detajuar dhe i standardizuar mbi habitatet dhe speciet me interes të Komunitetit, duke përfshirë shpërndarjen e tyre, statusin e ruajtjes, tendencat e popullatës dhe presionet me të cilat përballen.
Ky informacion përpilohet në Formularët Standardë të të Dhënave (SDF) të Natura 2000, të cilët i dorëzohen Komisionit Evropian dhe formojnë bazën për vlerësimin nëse një sit kualifikohet si Vend me Rëndësi Komunitare (SCI) ose Zonë e Veçantë e Mbrojtjes (SPA). Të dhënat duhet të jenë të sakta hapësinore, të standardizuara dhe në përputhje me sistemet e klasifikimit të BE, duke përfshirë shtojcat e Direktivave për Shpendët dhe Habitatet.
Përtej nominimit, direktivat vendosin edhe detyrime të vazhdueshme. Vendet duhet të monitorojnë habitatet dhe speciet, të vlerësojnë nëse ato janë në “status të favorshëm ruajtjeje” dhe të raportojnë rregullisht në Komisionin Evropian. Ata gjithashtu duhet të sigurohen që çdo plan ose projekt që ka të ngjarë të ndikojë në vendet e Natura 2000 t’i nënshtrohet vlerësimit të duhur. Të gjitha këto procese varen nga disponueshmëria e të dhënave të besueshme dhe të përditësuara, duke nënvizuar më tej rëndësinë e një baze të dhënash që funksionon mirë.
Në këtë kontekst, zhvillimi i bazës së të dhënave Natura 2000 të Shqipërisë nuk është thjesht një ushtrim teknik; është një gur themeli i qeverisjes mjedisore. Ai ofron bazën e provave për vendimet politike, mbështet hartimin e masave të ruajtjes dhe mundëson transparencën dhe llogaridhënien në menaxhimin mjedisor. Kjo gjithashtu forcon kapacitetin e Shqipërisë për t’u angazhuar me institucionet e BE-së dhe për të përmbushur kërkesat e Kapitullit 27 të acquis communautaire.
Ndërkohë që vetë baza e të dhënave është ende në fazat e hershme të zhvillimit, themelet tashmë po hidhen. Nëpërmjet harmonizimit ligjor, ndërtimit të kapaciteteve, standardizimit shkencor dhe punës përgatitore me GIS dhe të dhëna, EU4Nature po krijon kushtet e nevojshme që Shqipëria të ecë përpara me besim në krijimin e rrjetit të saj Natura 2000.
Si përfundim, kjo përpjekje përfaqëson një kalim nga informacioni i fragmentuar drejt një sistemi të integruar dhe të aksesueshëm që do të mbështesë politikat e ardhshme të ruajtjes së natyrës në Shqipëri. Duke investuar në të dhëna, njohuri dhe kapacitet institucional sot, Shqipëria po ndërton mjetet që i nevojiten për mbrojtje efektive të biodiversitetit nesër dhe po bën një hap vendimtar drejt përafrimit të plotë me standardet mjedisore të BE-së.
Ekipi EU4Nature